Tầm soát là can thiệp lên người khoẻ, nên tiêu chuẩn cho nó phải cao hơn.
Khác biệt với xét nghiệm chẩn đoán
- Tầm soát làm cho người chưa có triệu chứng
- Chẩn đoán làm cho người đã có dấu hiệu
- Xác suất có bệnh rất khác nhau
- Cùng xét nghiệm cho ý nghĩa khác nhau
- Đây là điểm hay bị lẫn
Cùng một kết quả dương tính có ý nghĩa rất khác ở hai tình huống này.
Điều kiện để một chương trình tầm soát đáng làm
- Bệnh đủ phổ biến và nghiêm trọng
- Có giai đoạn sớm phát hiện được
- Xét nghiệm đủ chính xác và chấp nhận được
- Có điều trị hiệu quả ở giai đoạn sớm
- Lợi ích vượt trội tác hại
Thiếu bất kỳ điều kiện nào thì chương trình có thể gây hại nhiều hơn giúp.
Dương tính giả
- Kết quả dương nhưng thực ra không bệnh
- Gây lo lắng kéo dài
- Dẫn tới xét nghiệm xâm lấn thêm
- Có rủi ro và chi phí
- Càng tầm soát nhiều càng gặp nhiều
Với bệnh hiếm, phần lớn kết quả dương tính lại là dương tính giả.
Vì sao bệnh hiếm gây nhiều dương tính giả
- Số người không bệnh rất lớn
- Một tỷ lệ nhỏ trong số đó vẫn ra nhiều ca
- Số người bệnh thật lại ít
- Tỷ lệ dương tính thật bị lấn át
- Là vấn đề toán học chứ không phải lỗi xét nghiệm
Một xét nghiệm rất tốt vẫn cho nhiều dương tính giả khi bệnh hiếm.
Âm tính giả
- Kết quả âm nhưng thực ra có bệnh
- Tạo cảm giác yên tâm sai
- Có thể làm bỏ qua triệu chứng sau đó
- Không xét nghiệm nào hoàn hảo
- Có triệu chứng thì vẫn phải đi khám
Kết quả âm tính không phải lý do bỏ qua triệu chứng mới xuất hiện.
Chẩn đoán quá mức
- Phát hiện tổn thương thật
- Nhưng sẽ không bao giờ gây hại
- Người bệnh vẫn được điều trị
- Chịu toàn bộ rủi ro của điều trị
- Không nhận được lợi ích nào
Người đó trở thành bệnh nhân suốt đời cho một thứ đáng lẽ không bao giờ ảnh hưởng tới họ.
Vì sao khó nhận ra chẩn đoán quá mức
- Không biết trường hợp nào là quá mức
- Người được điều trị nghĩ mình được cứu
- Càng làm tăng niềm tin vào tầm soát
- Chỉ thấy được ở mức dân số
- Cần nghiên cứu dài hạn
Mỗi người được điều trị đều tin rằng tầm soát đã cứu mình.
Thiên lệch thời gian chờ
- Phát hiện sớm hơn nên biết bệnh lâu hơn
- Thời gian sống sau chẩn đoán dài hơn
- Không có nghĩa sống lâu hơn thật
- Làm số liệu sống sót trông đẹp hơn
- Cần đo bằng tỷ lệ tử vong
Biết bệnh sớm hơn hai năm làm thời gian sống sau chẩn đoán dài thêm hai năm dù không đổi gì.
Thiên lệch tiến triển chậm
- Tầm soát dễ bắt được ca tiến triển chậm
- Ca tiến triển nhanh xuất hiện giữa hai lần tầm soát
- Nhóm được phát hiện có tiên lượng tốt hơn sẵn
- Làm tầm soát trông hiệu quả hơn thật
- Là thiên lệch khó nhận ra
Những ca nguy hiểm nhất lại là những ca tầm soát khó bắt được nhất.
Về tỷ lệ tử vong là thước đo đúng
- Không dùng thời gian sống sau chẩn đoán
- Không dùng tỷ lệ phát hiện
- Dùng tỷ lệ tử vong do bệnh đó
- So giữa nhóm có và không tầm soát
- Là thước đo không bị các thiên lệch trên
Câu hỏi cuối cùng là có ít người chết vì bệnh đó hơn hay không.
Các chương trình có bằng chứng tốt
- Tầm soát ung thư cổ tử cung
- Tầm soát ung thư đại trực tràng
- Tầm soát sơ sinh cho một số bệnh chuyển hoá
- Đều có điều trị hiệu quả ở giai đoạn sớm
- Được khuyến cáo theo độ tuổi
Điểm chung của các chương trình này là có điều trị thật sự hiệu quả khi phát hiện sớm.
Về gói khám tổng quát
- Nhiều xét nghiệm không được khuyến cáo tầm soát
- Càng nhiều xét nghiệm càng nhiều kết quả bất thường nhẹ
- Dẫn tới chuỗi xét nghiệm tiếp theo
- Phần lớn không có ý nghĩa
- Hỏi bác sĩ gói nào phù hợp với mình
Làm đủ nhiều xét nghiệm thì ai cũng sẽ có một con số nằm ngoài khoảng bình thường.
Câu hỏi nên đặt
- Xét nghiệm này có được khuyến cáo cho tôi không
- Bao nhiêu phần trăm dương tính là dương tính giả
- Nếu dương tính thì bước tiếp theo là gì
- Bước đó có rủi ro gì
- Nếu không làm thì sao
Câu hỏi về bước tiếp theo là câu quan trọng nhất và ít được hỏi nhất.
Cách nghĩ thực tế
- Tầm soát là can thiệp lên người khoẻ nên tiêu chuẩn phải cao
- Phát hiện sớm chỉ có ích khi có điều trị hiệu quả
- Với bệnh hiếm phần lớn dương tính là dương tính giả
- Thước đo đúng là tỷ lệ tử vong chứ không phải thời gian sống sau chẩn đoán
- Hỏi nếu dương tính thì bước tiếp theo là gì
Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy hỏi bác sĩ về chương trình phù hợp với mình.
Câu hỏi thường gặp
Tầm soát là gì?
Là làm xét nghiệm cho người chưa có triệu chứng nhằm phát hiện bệnh sớm. Khác với xét nghiệm chẩn đoán cho người đã có dấu hiệu bệnh.
Phát hiện sớm có luôn tốt không?
Không luôn. Chỉ tốt khi phát hiện sớm dẫn tới điều trị hiệu quả hơn. Với một số bệnh, biết sớm không thay đổi kết quả mà chỉ kéo dài thời gian lo lắng.
Chẩn đoán quá mức nghĩa là gì?
Là phát hiện một tổn thương thật nhưng sẽ không bao giờ gây hại trong đời người đó, dẫn tới điều trị không cần thiết với đầy đủ rủi ro của nó.
Nên hỏi gì trước khi làm một xét nghiệm tầm soát?
Hỏi có được khuyến cáo cho nhóm tuổi và nguy cơ của mình không, tỷ lệ dương tính giả bao nhiêu, nếu dương tính thì bước tiếp theo là gì.