Tương quan không phải nhân quả — cái bẫy phổ biến nhất

Đây là cái bẫy mà tin y học rơi vào nhiều nhất và cũng dễ nhận ra nhất khi đã biết.

Ba khả năng khi thấy hai thứ đi cùng nhau

• Cái này gây ra cái kia
• Cái kia gây ra cái này
• Một yếu tố thứ ba gây ra cả hai
• Hoặc chỉ là ngẫu nhiên
• Số liệu tương quan không phân biệt được

Cùng một số liệu tương quan hỗ trợ được cả bốn cách giải thích.

Yếu tố gây nhiễu

• Là yếu tố thứ ba liên quan tới cả hai
• Tạo ra mối liên hệ giả
• Rất khó loại trừ hết
• Nghiên cứu tốt cố gắng hiệu chỉnh
• Luôn còn yếu tố chưa biết

Không ai hiệu chỉnh được cho một yếu tố mà mình chưa nghĩ tới.

Ví dụ dễ thấy

• Người uống cà phê nhiều hút thuốc nhiều hơn
• Thấy cà phê liên quan tới bệnh phổi
• Thủ phạm thật là thuốc lá
• Cà phê chỉ đi kèm
• Đây là kiểu nhầm phổ biến

Nhiều kết luận về thực phẩm trong quá khứ đã sai theo đúng kiểu này.

Nhân quả ngược

• Chiều quan hệ ngược với điều ta nghĩ
• Người bệnh nặng dùng nhiều thuốc hơn
• Không phải thuốc làm bệnh nặng
• Hay gặp trong nghiên cứu quan sát
• Cần chú ý trình tự thời gian

Hỏi cái gì xảy ra trước thường làm sáng tỏ ngay.

Thiên lệch khi chọn người

• Nhóm được chọn không đại diện
• Người tham gia khác người không tham gia
• Người khoẻ hơn hay tham gia nghiên cứu
• Kết quả không suy rộng được
• Xem phần mô tả người tham gia

Ai được đưa vào nghiên cứu ảnh hưởng tới kết luận nhiều hơn người ta tưởng.

Về thói quen sống đi cùng nhau

• Người ăn uống lành mạnh thường tập thể dục
• Thường ngủ đủ và ít hút thuốc
• Thường có thu nhập cao hơn
• Khó tách riêng tác dụng từng yếu tố
• Là khó khăn lớn của nghiên cứu dinh dưỡng

Đây là lý do các kết luận về thực phẩm hay thay đổi qua các năm.

Về yếu tố kinh tế xã hội

• Ảnh hưởng tới gần như mọi kết quả sức khoẻ
• Liên quan tới ăn uống và vận động
• Liên quan tới khả năng đi khám
• Là yếu tố gây nhiễu phổ biến nhất
• Nghiên cứu tốt luôn hiệu chỉnh cho nó

Đây là yếu tố gây nhiễu có mặt ở hầu hết mọi nghiên cứu về sức khoẻ.

Điều kiện để nghĩ tới nhân quả

• Trình tự thời gian đúng
• Quan hệ liều đáp ứng
• Nhiều nghiên cứu độc lập đồng thuận
• Có cơ chế sinh học hợp lý
• Loại trừ được các giải thích khác

Không điều kiện nào trong số này đủ một mình để kết luận.

Quan hệ liều đáp ứng

• Càng nhiều thì tác động càng lớn
• Là dấu hiệu ủng hộ nhân quả
• Không có thì đáng nghi ngờ hơn
• Không phải mọi quan hệ đều theo kiểu này
• Là một trong các điều kiện cần xem

Người hút nhiều thuốc hơn có nguy cơ cao hơn là ví dụ điển hình.

Về cách viết trong bài báo gốc

• Nghiên cứu tốt dùng từ liên quan tới
• Không dùng từ gây ra
• Báo chí hay đổi thành gây ra
• Đọc phần kết luận của nghiên cứu
• So với tiêu đề bài báo

Sự khác nhau giữa liên quan tới và gây ra là toàn bộ vấn đề.

Khi nào tương quan vẫn đủ để hành động

• Khi không thể làm thử nghiệm vì đạo đức
• Khi bằng chứng rất nhất quán
• Khi có cơ chế rõ ràng
• Khi rủi ro của việc chờ đợi cao
• Là quyết định cân nhắc chứ không tự động

Không thể chờ một thử nghiệm ngẫu nhiên về thuốc lá mới đưa ra khuyến cáo.

Về tính đặc hiệu của mối liên hệ

• Một nguyên nhân gây một kết quả cụ thể
• Ủng hộ cho giả thuyết nhân quả
• Liên quan tới quá nhiều thứ thì đáng nghi
• Sản phẩm chữa được mọi bệnh là dấu hiệu
• Không phải điều kiện bắt buộc

Thứ gì liên quan tới mọi bệnh thường là thứ chưa được nghiên cứu cẩn thận.

Cách tự kiểm tra khi đọc tin

• Bài báo dùng từ gì
• Nghiên cứu gốc dùng từ gì
• Có phải thử nghiệm ngẫu nhiên không
• Có yếu tố thứ ba nào hợp lý không
• Thử nghĩ chiều ngược lại

Thử nghĩ chiều ngược lại là cách kiểm tra nhanh và hiệu quả.

Cách nghĩ thực tế

• Hai thứ đi cùng nhau có ít nhất bốn cách giải thích
• Yếu tố gây nhiễu là lời giải thích hay bị bỏ qua nhất
• Luôn thử nghĩ chiều nhân quả ngược lại
• Nghiên cứu tốt viết liên quan tới chứ không viết gây ra
• So tiêu đề bài báo với kết luận của nghiên cứu gốc

Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế tư vấn y tế.

Câu hỏi thường gặp