Các bậc bằng chứng — từ ống nghiệm tới thử nghiệm lớn

Bước đầu tiên khi đọc một tin y học là hỏi xem nó dựa trên loại nghiên cứu nào.

Nghiên cứu trong ống nghiệm

• Làm trên tế bào trong đĩa nuôi cấy
• Điều kiện rất khác cơ thể sống
• Nồng độ thường cao hơn nhiều lần
• Là bước sàng lọc ban đầu
• Không kết luận được cho người

Rất nhiều chất diệt được tế bào ung thư trong đĩa mà không dùng được cho người.

Nghiên cứu trên động vật

• Bước tiếp theo sau ống nghiệm
• Cho biết về hấp thu và độc tính
• Sinh lý vẫn khác người
• Phần lớn kết quả tốt không lặp lại ở người
• Là gợi ý chứ không phải bằng chứng

Tiêu đề bỏ đi hai chữ trên chuột là cách phổ biến nhất để thổi phồng một tin.

Nghiên cứu quan sát

• Theo dõi người trong đời thật
• Không can thiệp vào
• Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố
• Không kết luận được nhân quả
• Vẫn rất quan trọng

Nhiều mối liên hệ quan trọng nhất trong y học được phát hiện bằng cách này.

Nghiên cứu bệnh chứng

• So người có bệnh với người không bệnh
• Nhìn ngược về quá khứ
• Nhanh và ít tốn kém
• Phụ thuộc trí nhớ người tham gia
• Hữu ích cho bệnh hiếm

Phụ thuộc vào trí nhớ là điểm yếu lớn nhất của thiết kế này.

Nghiên cứu thuần tập

• Theo dõi một nhóm người qua thời gian
• Ghi nhận ai mắc bệnh
• Mạnh hơn nghiên cứu bệnh chứng
• Tốn nhiều thời gian và kinh phí
• Vẫn có yếu tố gây nhiễu

Theo dõi tiến về phía trước tránh được vấn đề trí nhớ.

Thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên

• Chia ngẫu nhiên thành các nhóm
• Một nhóm nhận can thiệp
• Một nhóm nhận giả dược hoặc cách hiện hành
• Cho phép kết luận về nhân quả
• Là tiêu chuẩn vàng

Việc chia ngẫu nhiên là thứ làm cho kết luận nhân quả trở nên khả dĩ.

Vì sao ngẫu nhiên hoá quan trọng

• Phân bố đều các yếu tố khác giữa hai nhóm
• Kể cả yếu tố chưa ai biết tới
• Loại bỏ thiên lệch khi chọn người
• Hai nhóm chỉ khác nhau ở can thiệp
• Khác biệt kết quả quy được cho can thiệp

Điểm mạnh nhất là nó cân bằng cả những yếu tố chưa ai nghĩ tới.

Tổng quan hệ thống

• Tổng hợp mọi nghiên cứu về một câu hỏi
• Có phương pháp tìm kiếm rõ ràng
• Đánh giá chất lượng từng nghiên cứu
• Giảm ảnh hưởng của kết quả lẻ
• Xếp ở bậc cao nhất

Một tổng quan tốt cho bức tranh đầy đủ hơn bất kỳ nghiên cứu đơn lẻ nào.

Phân tích gộp

• Gộp số liệu từ nhiều nghiên cứu
• Tăng cỡ mẫu hiệu dụng
• Phát hiện hiệu ứng nhỏ
• Chất lượng phụ thuộc nghiên cứu gốc
• Gộp nghiên cứu kém vẫn ra kết quả kém

Gộp nhiều nghiên cứu yếu lại không tạo ra một kết luận mạnh.

Nghiên cứu cắt ngang

• Chụp một lát cắt tại một thời điểm
• Đo tỷ lệ mắc trong dân số
• Nhanh và rẻ
• Không biết cái gì có trước
• Không kết luận được nhân quả

Không biết trình tự thời gian là giới hạn cơ bản của thiết kế này.

Báo cáo ca bệnh

• Mô tả một hoặc vài trường hợp
• Không có nhóm so sánh
• Bậc bằng chứng thấp nhất
• Vẫn hữu ích để cảnh báo sớm
• Nhiều tác dụng phụ được phát hiện từ đây

Nhiều cảnh báo an toàn quan trọng bắt đầu từ vài ca lẻ được báo cáo.

Ý kiến chuyên gia

• Có giá trị định hướng
• Không thay thế số liệu
• Chuyên gia cũng có thiên kiến
• Hỏi ý kiến đó dựa trên gì
• Xếp ở bậc thấp trong thang bằng chứng

Uy tín của người nói không nâng bậc bằng chứng của điều được nói.

Khi không thể làm thử nghiệm

• Không thể phân ngẫu nhiên người vào nhóm hút thuốc
• Lý do đạo đức rất thường gặp
• Phải dựa vào nghiên cứu quan sát
• Cần nhiều nghiên cứu đồng thuận
• Cần cơ chế giải thích hợp lý

Mối liên hệ giữa thuốc lá và ung thư phổi được xác lập theo đúng cách này.

Cách áp dụng khi đọc tin

• Hỏi nghiên cứu loại gì
• Hỏi làm trên ai
• Hỏi bao nhiêu người
• Hỏi so với nhóm nào
• Điều chỉnh mức tin theo câu trả lời

Bốn câu hỏi này lọc được phần lớn tin y học bị thổi phồng.

Cách nghĩ thực tế

• Kết quả ống nghiệm và trên chuột chỉ là gợi ý
• Nghiên cứu quan sát tìm liên hệ chứ không kết luận nhân quả
• Ngẫu nhiên hoá là thứ cho phép kết luận nhân quả
• Tổng quan hệ thống đứng ở bậc cao nhất
• Hỏi loại nghiên cứu trước khi tin một tiêu đề

Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế tư vấn y tế.

Câu hỏi thường gặp